ભારતના હાલના ઉપરાષ્ટ્રપતિ જગદીપ ધનખડએ જુલાઈ 2025માં સ્વાસ્થ્ય કારણોસર રાજીનામું આપ્યું, જેના કારણે મધ્યાવધી election યોજવાની ફરજ પડી. સામાન્ય રીતે ઉપરાષ્ટ્રપતિનો કાર્યકાળ પાંચ વર્ષનો હોય છે, પરંતુ પરિસ્થિતિ વિશેષને કારણે નવા ઉપરાષ્ટ્રપતિની પસંદગી કરવાની આવશ્યકતા ઊભી થઈ.
રાજકીય રીતે 2025 એવુ વર્ષ રહ્યું છે જેમાં અનેક મહત્વના બદલાવ જોવા મળ્યા. લોકસભાની 2024ની general election પછી NDA ફરી સત્તામાં આવી હતી, જેના કારણે આ Vice Presidential Election પણ NDA માટે પ્રતિષ્ઠાનો પ્રશ્ન બની ગયો હતો. બીજી તરફ, INDIA ગઠબંધન પોતાનો પ્રભાવ જાળવી રાખવા મથામણ કરી રહ્યો હતો.
ઉમેદવારો કોણ હતા?
આ વખતે બે મુખ્ય ઉમેદવાર મેદાનમાં ઊતરી આવ્યા:
- સી.પી. રાધાકૃષ્ણન (NDA ઉમેદવાર) – તામિલનાડુના વરિષ્ઠ ભાજપ નેતા અને પૂર્વ રાજ્યપાલ.
- માર્ગરેટ અલ્વા (INDIA ગઠબંધન ઉમેદવાર) – કોંગ્રેસની વરિષ્ઠ નેતા, ભૂતપૂર્વ રાજ્યપાલ અને લાંબા સમયથી સંસદસભ્ય રહી ચૂક્યા છે.
આ સિવાય કેટલાક નાના ગઠબંધનોએ પોતાના સમર્થન જાહેર કર્યા હતા, પરંતુ સ્પર્ધા સ્પષ્ટ રીતે NDA અને INDIA ગઠબંધન વચ્ચે જ જોવા મળી.
ચૂંટણીની પ્રક્રિયા
Vice Presidential Election માં મતદાન માત્ર સંસદના બંને ગૃહોના સભ્યો (લોકસભા + રાજ્યસભા) કરે છે. કુલ મળીને લગભગ 780 સભ્યો આ મતદાનમાં ભાગ લઈ શકે છે. મતદાન ગુપ્ત મતપત્રક દ્વારા થાય છે અને એકલ ટ્રાન્સફરેબલ વોટ સિસ્ટમ અપનાવવામાં આવે છે.
આ વખતના મતદાનમાં કુલ 780માંથી 740 સભ્યોએ મત આપ્યો. લગભગ 40 સભ્યોએ કોઈ કારણસર ભાગ નથી લીધો, જેમાં ખાસ કરીને BRS પાર્ટી (ભારતીય રાષ્ટ્ર સમિતિ)એ ખુલ્લેઆમ abstain કરવાની જાહેરાત કરી હતી. તેમનું કારણ – “ખેડૂતોની હાલત” સામે અસંતોષ દર્શાવવાનું હતું.
પરિણામ શું આવ્યું?
9 સપ્ટેમ્બર, 2025ના રોજ પરિણામ જાહેર થયું. તેમાં:
- સી.પી. રાધાકૃષ્ણન (NDA) : 452 મત
- માર્ગરેટ અલ્વા (INDIA ગઠબંધન) : 268 મત
આ રીતે NDA ઉમેદવાર સી.પી. રાધાકૃષ્ણન ભારતના નવા ઉપરાષ્ટ્રપતિ તરીકે ચૂંટાયા.
પરિણામનો રાજકીય અર્થ
આ પરિણામના અનેક મહત્વપૂર્ણ રાજકીય અર્થ છે:
- NDAનું મજબૂત સ્થાન : NDA પાસે લોકસભામાં સ્પષ્ટ બહુમતી હોવાને કારણે રાજ્યસભાના સભ્યોમાંથી પણ મોટું સમર્થન મળ્યું.
- INDIA ગઠબંધન માટે ઝટકો : આ હાર બતાવે છે કે INDIA ગઠબંધન હજુપણ સંસદીય ગણેતર પર પૂરતું પ્રભાવ જમાવી શક્યું નથી.
- દક્ષિણ ભારત પર ફોકસ : સી.પી. રાધાકૃષ્ણન દક્ષિણ ભારતમાંથી આવતા હોવાથી NDAનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે કે તે દક્ષિણમાં પોતાનું footprint મજબૂત કરવા માંગે છે.
- BRSનો stand : તેઓએ abstain કરીને દર્શાવ્યું કે રાષ્ટ્રીય રાજનીતિમાં ત્રીજો રસ્તો બનાવવાની શક્યતા હજુપણ છે.
Vice Presidential Electionનું સંવિધાનિક મહત્વ
ભારતના Vice President નું મુખ્ય કાર્ય રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ તરીકે કામ કરવાનું છે. આ પદ રાજકીય રીતે અત્યંત સંવેદનશીલ છે કારણ કે રાજ્યસભા ઘણીવાર સરકારના કાયદાકીય એજન્ડાને પડકાર આપે છે. એક મજબૂત અધ્યક્ષ સરકારને legislative process સરળતાથી આગળ વધારવામાં મદદ કરી શકે છે.
રાષ્ટ્રપતિની ગેરહાજરીમાં Vice President કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ બને છે, એટલે આ પદ માત્ર ઔપચારિક નથી, પરંતુ લોકશાહી તંત્રમાં અત્યંત મહત્વનું છે.
ભવિષ્ય માટેના સંકેત
2025ના Vice Presidential Election પછી કેટલાક મોટા સંકેતો સ્પષ્ટ થાય છે:
- NDA આગામી વર્ષોમાં રાજ્યસભામાં વધુ આત્મવિશ્વાસ સાથે કામ કરશે.
- INDIA ગઠબંધનને હવે વધુ મજબૂત વ્યૂહરચના ઘડવાની જરૂર છે, ખાસ કરીને દક્ષિણ અને પૂર્વ ભારત માટે.
- પ્રાદેશિક પક્ષોની ભૂમિકા વધતી રહેશે, કારણ કે abstain કરનારા પક્ષોએ બતાવી દીધું છે કે તેઓ power balance બદલી શકે છે.